Ülkeler arasında ve bir ülkenin bölgeleri arasındaki sosyo-ekonomik farklılıklar, genellikle bölgesel dengesizlik olarak nitelendirilir. Türkiye de bu dengesizliklerden muzdarip bir ülkedir. Osmanlı döneminden kalma yapısal sorunlar, ekonomik kaynakların dengesiz dağılımı ve coğrafi koşullar, Türkiye’nin illeri arasında önemli sosyo-ekonomik gelişmişlik farklarına yol açmıştır. Bu çalışmada, Türkiye’nin 81 iline ait 54 sosyo-ekonomik değişken kullanılarak illerin benzerlik ve farklılıklarının tespit edilmesi amaçlanmıştır. Bunun için Hiyerarşik Kluster Analizi yöntemi tercih edilmiştir.
Araştırma Metodolojisi
Bu çalışmada kullanılan Hiyerarşik Kluster Analizi, benzer özelliklere sahip illeri gruplamak ve iller arasındaki farklılıkları belirlemek amacıyla kullanılan bir istatistiksel yöntemdir. Çalışmada illerin sosyo-ekonomik verileri kullanılarak gruplar oluşturulmuş ve bu gruplar arasındaki benzerlikler ve farklılıklar görsel olarak Dendrogram ve Aglomeratif Çizelgeler ile desteklenmiştir. Veriler arasında mesafe hesaplaması yapmak için Kareli Öklid ve Pearson Yakınlık Matriksi kullanılmıştır.
İller Arası Sosyo-Ekonomik Dengesizlikler
Türkiye’de iller arasındaki sosyo-ekonomik gelişmişlik farkları, özellikle doğu ve batı illeri arasında oldukça belirgindir. İstanbul ve Kocaeli gibi sanayileşmiş iller, sosyo-ekonomik açıdan en gelişmiş iller arasında yer alırken, Kars, Mardin gibi iller sosyo-ekonomik olarak geri kalmış iller olarak öne çıkmaktadır. Sanayinin yoğunlaştığı Marmara ve Ege bölgeleri, sosyo-ekonomik açıdan daha gelişmiş illere ev sahipliği yaparken, Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerindeki iller, gelişmişlik açısından daha geride kalmaktadır.
Analiz Bulguları
Yapılan Hiyerarşik Kluster Analizi sonucunda, Türkiye’nin 81 ili 15 gruba ayrılmıştır. Bu gruplar arasında sosyo-ekonomik açıdan en çok benzeyen iller Bitlis ve Mardin olarak belirlenirken, İstanbul ve Kars en az benzeyen iller olarak tespit edilmiştir. İllerin gruplandırılması sonucunda, Marmara ve Ege bölgelerinin gelişmiş illeri, Doğu ve Güneydoğu Anadolu’nun geri kalmış illerinden belirgin bir şekilde ayrılmıştır.
İllerin benzerlik düzeylerini gösteren Pearson Yakınlık Matriksine göre, en yakın iller arasında Bitlis ve Mardin yer alırken, İstanbul ve Kars en uzak iller olarak öne çıkmaktadır. Benzer şekilde, sosyo-ekonomik olarak gelişmiş iller Marmara Bölgesi’nde yoğunlaşırken, Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerindeki iller gelişmişlik açısından geri planda kalmaktadır.
Sonuçlar ve Öneriler
Türkiye’de iller arasındaki sosyo-ekonomik gelişmişlik farklarının azaltılması için bölgesel kalkınma projelerinin hızlandırılması gerekmektedir. Özellikle Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde, altyapı yatırımları ve teşvik politikalarının uygulanması bu farkın azaltılmasında önemli bir rol oynayabilir. Ayrıca, Hiyerarşik Kluster Analizi ile elde edilen veriler, iller bazında yapılacak kamu yatırımları ve teşvik politikaları için önemli bir veri tabanı oluşturabilir.
Türkiye’deki iller arasındaki dengesizlikler, sadece ekonomik değil, aynı zamanda sosyal ve kültürel faktörlerden de kaynaklanmaktadır. Bu nedenle, kalkınma planlarında bu faktörlerin de göz önünde bulundurulması önemlidir. Türkiye’nin doğusu ve batısı arasındaki gelişmişlik farkı, sürdürülebilir bir kalkınma stratejisi ile zamanla kapatılabilir. Ancak, bu süreçte uzun vadeli planlamalar yapılmalı ve yerel dinamikler dikkate alınmalıdır.
Sonuç
Hiyerarşik Kluster Analizi, Türkiye’de iller arasındaki sosyo-ekonomik farklılıkları belirlemek için etkili bir yöntemdir. Analiz sonucunda, Türkiye’deki iller 15 gruba ayrılmış ve iller arasındaki benzerlik ve farklılıklar tespit edilmiştir. Bu çalışma, iller bazında yapılacak kamu yatırımları ve teşvik politikaları için önemli bir rehber niteliği taşımaktadır. İller arasındaki sosyo-ekonomik farkların azaltılması, Türkiye’nin sürdürülebilir kalkınma hedeflerine ulaşması için kritik bir öneme sahiptir.